08/03/2009

La 16 reguloj de la Fundamento

 

En aktuala, marto 2009. 

La Fundamenta Krestomatio de la Lingvo Esperanto,
unuafoje eldonita en 1903 fare de L. L. Zamenhof,
estis frua kolektaĵo de pli ol cent modelstilaj verkaĵoj en Esperanto, kaj originala literaturo kaj tradukaĵoj.
En la Krestomatio aperas Esperanto-versio de la Fundamenta gramatiko.
Jen la temoj de la 16 reguloj de la Fundamento:

 

  1. Artikolo difinita "la" egalas laŭ sekso, kazo kaj nombro. Artikolo nedifinita ne ekzistas.
  2. Nomojsubstantivoj finiĝas per "o".
    Pluralo aŭ multe nombro aldonas "j".
    Rekta komplemento havas akuzativan finiĝon (=finaĵon) "n".
    Ceteraj kazoj estas esprimataj per helpo de prepozicioj
    (la genitivo per de, la dativo per al, la ablativo per per aŭ aliaj prepozicioj laŭ la senco).
  3. Adjektivoj finiĝas per "a" kaj akordiĝas al la nomoj, kvante kaj akuzative.
    La komparativo estas farata per la vorto pli,
    la superlativo per plej;
    ĉe la komparativo oni uzas la prepozicion ol.
  4. Numeraloj kardinalaj estas nevariaj, ne deklinaciataj.
    Numeraloj fundamentaj estas : unu, du, tri, kvar, kvin, ses, sep, ok, naŭ, dek, cent, mil.
    La dekoj kaj centoj estas formataj per simpla kunigo de la numeraloj.
    Por numeraloj ordaj aŭ ordinalaj oni aldonas la finiĝon (=finaĵon) de la adjektivo.
    Per aldono de "a" aŭ "o" aŭ "e" fariĝas numeraloj adjektivaj aŭ  substantivaj aŭ adverbaj.
    Per aldono de sufikso "obl" fariĝas multobloj (duoblo, trioblo, ktp).
    Aldonante la sufikso "op" fariĝas kolektivoj (duopo).
    Per aldono de sufikso "on" fariĝas frakcioj (duono).
    Per uzo de la prepozicio "po" fariĝas distributivoj (po du).
    Do obl estigas multoblojn (duoblo); on estigas frakciojn (duono); op estigas kolektivojn (duopo); kaj la prepozicio po estigas distributivojn (po du).
  5. Pronomoj personaj : mi, civi, li, ŝi, ĝi (pri objekto aŭ besto), si (refleksivo), ni, vi, ili, oni.
    La pronomoj posedaj estas formataj per aldono de la finiĝo adjektiva.
    La deklinacio estas kiel ĉe la substantivoj.
  6. Verboj estas ĉiam regulaj, ne ŝanĝiĝas finiĝo laŭ persono aŭ nombro.
    La finiĝo varias nur laŭ modo kaj tempo.
    Modo infinitiva finiĝas per "i", modo imperativa per "u", modo kondiĉa per "us", modo indikativa havas tempojn estintan, estantan, estontan finiĝantajn per "is, "as, "os".
    Participoj aktivaj finiĝas per "inta", "anta", "onta".
    Participoj pasivaj finiĝas per "ita", "ata", "ota".
    Ekzistas nur unu helpa verbo "esti" (ekzemplo: mi estas faranta).
    La prepozicio ĉe la pasivo estas de.
  7. La adverboj finiĝas per e; gradoj de komparado kiel ĉe la adjektivoj. (Pli rapide ol; plej rapide el).
  8. Ĉiuj prepozicioj postulas la nominativon (ne akuzativon). Se ili estas sekvataj de akuzativo, tio okazas ne pro la prepozicio mem, sed pro alia kaŭzo.
  9. Skribado estas laŭsona. Vortoj estu prononcataj laŭ skribo. Ne ekzistas nelegataj literoj.
  10. La vort-akcento falas ĉiam sur la antaŭlasta silabo.
    Ekzemple: labori ; familio.
  11. Vortoj formataj per kunigo de du aŭ pli vortoj havas la bazan radikon en la fino (la ĉefa vorto staras en la fino).
    Ekzemple: Birdokanto estas kanto de birdo; Kantobirdo estas birdo kiu kantas.
    La gramatikaj finiĝoj estas rigardataj ankaŭ kiel memstaraj vortoj.
  12. Neo aŭ neigo duobla ne uzeblas. Por signifi ke mi ne fumas, oni diru "mi neniam fumas" sed oni ne diru "mi neniam ne fumas".
  13. Oni uzu la finiĝon de la akuzativo -n por indiki la direkto kun movo.
    Ekzemple: Kien vi iras? Iri antaŭen. Iri supren.
    La kato saltas sur la tablon (el la planko). Se la kato saltus sur la tablo, li jam daŭre estus sur la tablo, ne saltus el la planko!
  14. Ĉiu prepozicioj havas nur unu difinitan kaj konstantan signifon, krom la prepozicio je kies signifo estas nedifinita.
    Ekzemple: Mi parolas pri vi. Kredi je io. Je kioma horo?
    Anstataŭ la prepozicio je oni povas ankaŭ uzi la akuzativon sen prepozicio.
  15. La vortoj internaciaj esperantiĝas tra ortografa adapto. Ekzemple: teatro, radaro. Tamen ĉe diversaj vortoj el unu nacilingva radiko estas pli bone uzi senŝanĝe nur la vorton fundamentan kaj la ceterajn formi el tiu ĉi lasta laŭ la reguloj de la lingvo Esperanto.
  16. La fina vokalo de la substantivo kaj de la artikolo povas esti forlasata kaj anstataŭigata de apostrofo. (Venas l'  temp' ).

Zamenhof-a alfabeto kun 28 literoj.

A a     B b     C c     Ĉ ĉ     D d     E e     F f

G g     Ĝ ĝ     H h     Ĥ ĥ     I i       J j      Ĵ ĵ

K k     L l     M m    N n     Oo     P p     R r

S s      Ŝ ŝ      T t      U u     Ŭ ŭ    V v    Z z

Rimarko:
Presejoj, kiuj ne posedas la literojn
   ĉ,     ĝ,       ĥ,      ĵ,     ŝ,     ŭ, povas anstataŭ ili uzi
  ch,   gh,    hh,     jh,    sh,    u (senŝanĝe).

 

La tabelo de la 45 korelativoj.

Tabelo
 

 

nede-

demanda

mon-

kolekta

nea

de la 45
 

 fina

rilata

tra 

disdona

 

korelativoj
 

i-

ki

ti

ĉi

neni

-u

ula

iu

kiu

tiu

ĉiu

neniu

-o

aĵa

io

kio

tio

ĉio

nenio

-a

kvalita

ia

kia

tia

ĉia

nenia

-es

poseda

ies

kies

ties

ĉies

nenies

-e

loka

ie

kie

tie

ĉie

nenie

-am

tempa

iam

kiam

tiam

ĉiam

neniam

-el

maniera

iel

kiel

tiel

ĉiel

neniel

-al

kaŭza

ial

kial

tial

ĉial

nenial

-om

kvanta

iom

kiom

tiom

ĉiom

neniom

 

Vidu en Vikipedio: - 1 - 2 -

 

00:30 Écrit par Esper@nto en Bruselo dans Por interesuloj | Lien permanent | Commentaires (0) | Tags : gramatiko |  Facebook |

Les commentaires sont fermés.